دورهٔ گروهی پزشکی ذهن و بدن با هدف
بهبودی از تروما
آنیتا صدیقی، روانشناس بالینی
با رویکرد آگاه به تروما
تسهیلگر و سوپروایزر رسمی
از موسسه پزشکی ذهن و بدن
The Center for Mind-Body Medicine
رویکرد آگاه به تروما شیوهای برای فهم و ارائهٔ مراقبت روانشناختی است که میپرسد تجربههای دشوار زندگی چگونه ممکن است بر احساس امنیت، بدن، هیجانها، روابط و شیوهٔ مواجههٔ فرد با جهان اثر گذاشته باشند. در این رویکرد، هدف فقط کاهش یک نشانه نیست؛ بلکه تلاش میشود فرایند مشاوره با امنیت، احترام، انتخاب، همکاری و توجه به ظرفیت هر فرد شکل بگیرد.
من، آنیتا صدیقی، روانشناس بالینی با رویکرد آگاه به تروما، در کار با بزرگسالان، کودکان و نوجوانان، والدین و خانوادهها تلاش میکنم تجربهٔ هر فرد را در زمینهٔ زندگی، روابط، فرهنگ، مهاجرت و منابع تابآوری او درک کنم.
اگر میخواهید بدانید تروما دقیقاً چیست، چگونه میتواند بر ذهن و بدن اثر بگذارد، رویکرد آگاه به تروما چه تفاوتی با رویکردهای دیگر دارد و در یک جلسهٔ مشاورهٔ روانشناسی آگاه به تروما چه انتظاری میتوان داشت، بخشهای زیر مسیر این صفحه را نشان میدهند.
واژهٔ «تروما» در گفتگوهای روزمره گاهی برای هر تجربهٔ سخت یا ناخوشایند استفاده میشود، اما از نظر روانشناختی موضوع دقیقتر است. بر اساس تعریف، تروما میتواند در پی یک رویداد، مجموعهای از رویدادها یا شرایطی شکل بگیرد که فرد آنها را از نظر جسمی یا هیجانی آسیبزا یا تهدیدکننده تجربه میکند و این تجربه میتواند اثرات نامطلوب ماندگاری بر کارکرد و سلامت روانی، جسمی، اجتماعی، هیجانی یا حتی معنای زندگی او داشته باشد.
بنابراین تروما فقط نام یک اتفاق نیست. آنچه اهمیت دارد ترکیبِ تجربه، معنایی که برای فرد پیدا کرده و اثراتی است که پس از آن باقی میماند. دو نفر ممکن است با موقعیتی مشابه روبهرو شوند، اما واکنشها و پیامدهای متفاوتی داشته باشند. عوامل زیادی از جمله سن، سابقهٔ زندگی، روابط حمایتی، منابع فردی و اجتماعی، فرهنگ، شرایط پس از رویداد و میزان امنیت فعلی میتوانند در این تفاوت نقش داشته باشند.
همچنین تجربهٔ یک رویداد شدید به این معنا نیست که فرد حتماً دچار اختلال استرس پس از سانحه یا یک مشکل روانشناختی پایدار خواهد شد. بسیاری از افراد با حمایت مناسب، منابع شخصی و گذشت زمان میتوانند به تعادل بازگردند. رویکرد آگاه به تروما قرار نیست به همه برچسب «آسیبدیده» بزند؛ هدف آن حساستر و دقیقتر شدن شیوهٔ فهم تجربهٔ انسان است.
برای مثال حادثه، خشونت، یک رویداد تهدیدکننده، فقدان ناگهانی یا موقعیتی که فرد در آن احساس خطر شدید یا ناتوانی کرده است.
قرارگرفتن مکرر یا طولانیمدت در معرض ناامنی، خشونت، آزار، بیثباتی یا روابطی که احساس امنیت و کنترل را تضعیف میکنند میتواند اثراتی متفاوت از یک رویداد منفرد داشته باشد.
جنگ، جابهجایی اجباری، تبعیض، بیثباتی سیاسی، فقر، مهاجرت پرخطر یا تجربههای جمعی میتوانند بخشی از زمینهای باشند که فشار و تروما در آن شکل میگیرد یا تداوم پیدا میکند.
پس از یک تجربهٔ تهدیدکننده، بدن و ذهن تلاش میکنند فرد را برای بقا و محافظت آماده کنند. برخی واکنشهایی که در زمان خطر مفید بودهاند ممکن است بعداً نیز ادامه پیدا کنند، حتی زمانی که خطر فوری دیگر وجود ندارد. به همین دلیل در رویکرد آگاه به تروما، بعضی رفتارها و نشانهها صرفاً «مشکل» یا «ضعف» دیده نمیشوند؛ ابتدا بررسی میشود که آیا ممکن است بخشی از تلاش سیستم روانی و جسمی برای محافظت، سازگاری یا بازیابی امنیت باشند.
تأثیر تروما در افراد متفاوت است و هیچ فهرستی برای همه صدق نمیکند. با این حال، برخی افراد ممکن است تغییراتی در حوزههای زیر تجربه کنند:
این نشانهها بهتنهایی تشخیص تروما یا PTSD نیستند. ارزیابی روانشناختی باید با توجه به تاریخچه، شدت و مدت نشانهها، شرایط فعلی و عوامل دیگر انجام شود.
نه. استرس بخشی طبیعی از زندگی است و در بسیاری از موقعیتها پس از پایان فشار کاهش پیدا میکند. تروما زمانی مطرح میشود که تجربهٔ تهدید، آسیب یا درماندگی اثر عمیقتری بر احساس امنیت، تنظیم هیجان، بدن، روابط یا کارکرد فرد بر جا بگذارد. البته مرز میان «استرس شدید» و «تجربهٔ تروماتیک» همیشه با یک برچسب ساده مشخص نمیشود و بهتر است به تجربهٔ هر فرد و پیامدهای آن توجه شود.
رویکرد آگاه به تروما دقیقاً به همین دلیل از فرضهای سریع فاصله میگیرد: نه هر ناراحتی را تروما مینامد و نه اثر تجربههای دشوار را نادیده میگیرد.
رویکرد آگاه به تروما یک روش درمانی واحد یا تکنیک مشخص نیست. این رویکرد یک چارچوب برای شیوهٔ دیدن، فهمیدن و پاسخدادن به انسان و تجربههای اوست. در چارچوب، یک سیستم یا خدمت آگاه به تروما چهار کار اساسی انجام میدهد: اثر گستردهٔ تروما را درک میکند، نشانهها و پیامدهای احتمالی آن را تشخیص میدهد، این دانش را در شیوهٔ کار و رابطه به کار میگیرد و فعالانه تلاش میکند از بازآسیبزایی یا تجربهٔ دوبارهٔ احساس بیقدرتی و ناامنی جلوگیری کند.
در مشاورهٔ روانشناختی، این نگاه یعنی متخصص فقط نمیپرسد «چه مشکلی داری؟» بلکه میتواند بپرسد: «چه تجربههایی بر تو اثر گذاشتهاند؟ چه چیزی اکنون به تو کمک میکند احساس امنیت و اختیار بیشتری داشته باشی؟» این تغییر زاویهٔ نگاه میتواند رابطهٔ درمانی را انسانیتر، مشارکتیتر و حساستر به زمینهٔ زندگی فرد کند.
دانستن اینکه تجربههای دشوار میتوانند بر بدن، هیجان، روابط، رفتار و احساس امنیت اثر بگذارند و مسیر بهبودی برای هر فرد متفاوت است.
توجه به نشانههایی که ممکن است با تجربههای دشوار مرتبط باشند، بدون اینکه همهٔ مشکلات به تروما نسبت داده شوند.
تنظیم شیوهٔ ارتباط، ارزیابی، هدفگذاری و مداخله بر اساس اصول امنیت، همکاری، انتخاب و احترام به ظرفیت فرد.
پرهیز از فشار، اجبار، نادیدهگرفتن مرزها یا فرایندهایی که میتوانند احساس بیقدرتی، تهدید یا از دستدادن کنترل را دوباره فعال کنند.
شش اصل راهنما برای رویکرد آگاه به تروما معرفی میکند. این اصول ابتدا برای سیستمها و سازمانها تدوین شدهاند، اما بسیاری از آنها مستقیماً در کیفیت رابطه و فرایند مشاورهٔ روانشناختی نیز معنا پیدا میکنند.
امنیت فقط به محیط فیزیکی محدود نیست. فرد باید تا حد ممکن در رابطه، شیوهٔ ارتباط، مرزها و روند جلسه نیز احساس امنیت روانی و احترام داشته باشد.
توضیح روشن دربارهٔ فرایند، نقشها، محرمانگی، حدود خدمات و آنچه در جلسه اتفاق میافتد میتواند پیشبینیپذیری و اعتماد را تقویت کند.
در برنامههای گروهی و اجتماعی، ارتباط با افرادی که تجربههای مشابه دارند میتواند احساس تعلق، امید و حمایت را تقویت کند. این اصل لزوماً بخشی از هر جلسهٔ فردی نیست.
مراجع صرفاً دریافتکنندهٔ دستور نیست. تصمیمگیری دربارهٔ اهداف، سرعت و مسیر کار تا حد ممکن با همکاری و گفتوگو شکل میگیرد.
رویکرد آگاه به تروما بر توانمندیها و منابع فرد تأکید میکند و تلاش دارد حق انتخاب و احساس عاملیت او را تقویت کند، نه اینکه تصمیمگیری را از دست او خارج کند.
فرهنگ، زبان، جنسیت، تاریخ خانوادگی، مهاجرت، تبعیض و موقعیت اجتماعی میتوانند بر تجربهٔ تروما، معنا دادن به آن و شیوهٔ دریافت حمایت اثر بگذارند.
رویکرد آگاه به تروما به این معنا نیست که هر جلسه باید دربارهٔ خاطرات دردناک باشد. حتی در بسیاری از مواقع، بازگویی جزئیات تجربهٔ دشوار در ابتدای کار ضروری یا مناسب نیست. آنچه اهمیت دارد این است که فرایند متناسب با نیاز، هدف، آمادگی و ظرفیت فرد شکل بگیرد.
قرار نیست مراجع برای صحبت دربارهٔ تجربهای که آمادگی آن را ندارد تحت فشار قرار گیرد. سرعت کار باید با میزان امنیت و تحمل روانی او هماهنگ باشد.
در حد امکان توضیح داده میشود چرا یک موضوع، تمرین یا مداخله پیشنهاد میشود و فرد میتواند دربارهٔ ادامه، توقف یا تغییر مسیر گفتوگو کند.
در کنار افکار و روایتها، میتوان به علائم بدنی، برانگیختگی، تنفس، احساسات و راههای بازگشت به تعادل توجه کرد؛ متناسب با نیاز و رویکرد حرفهای مورد استفاده.
فرد فقط مجموعهای از علائم یا تجربههای سخت نیست. توانمندیها، روابط حمایتی، مهارتها، معناها و تجربههای موفق مقابله نیز بخشی از تصویر هستند.
بهجای قضاوت سریع دربارهٔ یک واکنش، بررسی میشود این الگو در چه شرایطی شکل گرفته، زمانی چه کارکردی داشته و امروز چه پیامدی ایجاد میکند.
متخصص دانش حرفهای خود را وارد فرایند میکند، اما تجربهٔ زیسته، ارزشها، اهداف و انتخابهای مراجع نیز بخش مرکزی تصمیمگیری هستند.
اگر اثر تجربههای دشوار نادیده گرفته شود، ممکن است واکنشهایی مانند اجتناب، بیاعتمادی، خشم، خاموشی هیجانی یا نیاز شدید به کنترل فقط بهعنوان «مقاومت»، «بیانگیزگی» یا «رفتار مشکلدار» دیده شوند. رویکرد آگاه به تروما تلاش میکند پیش از قضاوت، زمینه و کارکرد این واکنشها را بفهمد.
این نگاه همچنین اهمیت دارد چون برخی شیوههای ارتباطی یا مداخلات میتوانند ناخواسته احساس بیقدرتی، اجبار یا ناامنی را دوباره فعال کنند. توجه به انتخاب، شفافیت، مرزها و همکاری میتواند احتمال چنین تجربهای را کاهش دهد.
در عین حال، آگاه بودن به تروما به معنای فروکاستن همهٔ مشکلات به گذشته نیست. مشکلات فعلی، روابط کنونی، شرایط اقتصادی و اجتماعی، سلامت جسمی، مهاجرت، هویت و منابع حمایتی نیز باید در تصویر کلی دیده شوند.
تجربهٔ روانشناختی همیشه در خلأ اتفاق نمیافتد. زبان، فرهنگ، خانواده، تاریخ اجتماعی و شرایط محیطی بر این اثر میگذارند که ما یک تجربه را چگونه معنا کنیم، دربارهٔ آن چگونه حرف بزنیم و برای دریافت حمایت به چه چیزی نیاز داشته باشیم. شبکهٔ ملی استرس تروماتیک کودکان آمریکا نیز بر پیوند میان تروما با فرهنگ، تاریخ، مکان و زبان تأکید میکند.
برای فردی که تجربهٔ مهاجرت داشته است، ممکن است چند لایه از فشار همزمان وجود داشته باشد: جدایی از شبکههای حمایتی، سوگ مهاجرت، تغییر نقشهای خانوادگی و اجتماعی، دشواری زبان، نگرانی دربارهٔ وضعیت اقامت، تجربهٔ تبعیض، بیثباتی یا خاطرات مربوط به مسیر مهاجرت. هیچکدام از این تجربهها بهخودیخود به معنای تروما نیستند، اما میتوانند بخشی از زمینهای باشند که برای فهم سلامت روان فرد اهمیت دارد.
در مشاورهٔ روانشناختی آگاه به تروما برای فارسیزبانان، امکان گفتوگو به زبان فارسی و توجه به زمینهٔ فرهنگی میتواند کمک کند تجربهها با ظرافت بیشتری فهمیده شوند، بهخصوص زمانی که فرد میان چند فرهنگ، زبان یا نظام ارزشی زندگی میکند.
کودکان و نوجوانان ممکن است اثر تجربههای دشوار را همیشه با واژهها توضیح ندهند. تغییر در رفتار، خواب، تمرکز، بازی، عملکرد تحصیلی، روابط، تحریکپذیری یا کنارهگیری میتواند دلایل متعددی داشته باشد و نیازمند فهم دقیق زمینه باشد.
یک رویکرد آگاه به تروما در کار با کودک و خانواده تلاش میکند علاوه بر نشانههای کودک، به احساس امنیت، رابطه با مراقبان، مرحلهٔ رشدی، محیط مدرسه، فرهنگ خانواده و منابع حمایتی نیز توجه کند. همکاری با والدین و پرهیز از برچسبزدن شتابزده به رفتار کودک بخش مهمی از این نگاه است.
برای آشنایی با خدمات مرتبط میتوانید صفحهٔ خدمات روانشناختی را ببینید.
من، آنیتا صدیقی، روانشناس بالینی با رویکرد آگاه به تروما، بیش از ده سال در حوزهٔ سلامت روان با کودکان، نوجوانان، بزرگسالان و خانوادهها کار کردهام. بخش مهمی از تجربه و آموزش حرفهای من بر تروما، تابآوری، کار با جوامع مهاجر و پیوند میان ذهن و بدن متمرکز بوده است.
در جلسات تلاش میکنم فضای کار بر پایهٔ امنیت، احترام، همکاری و توجه به انتخاب فرد شکل بگیرد. در کنار مسئلهای که امروز فرد را به مشاوره آورده است، زمینهٔ زندگی، روابط، بدن و هیجانها، فرهنگ، مهاجرت و منابع تابآوری او نیز در نظر گرفته میشوند. هدف این نیست که همهٔ مشکلات از دریچهٔ تروما توضیح داده شوند؛ بلکه اگر تجربههای دشوار بخشی از داستان فرد هستند، اثر احتمالی آنها نادیده گرفته نشود.
آموزشهای حرفهای من در حوزهٔ تروما و رویکردهای مرتبط شامل برنامههای تخصصی در زمینهٔ درمان پیشرفتهٔ تروما، Trauma Resiliency Model، فرزندپروری آگاه به تروما و پزشکی ذهن و بدن بوده است. اطلاعات کاملتر دربارهٔ سوابق تحصیلی و حرفهای در صفحهٔ دربارهٔ آنیتا صدیقی در دسترس است.
لازم نیست فرد حتماً یک تشخیص مشخص داشته باشد تا برای دریافت حمایت روانشناختی اقدام کند. اگر تجربههای گذشته یا فشارهای فعلی به شکلی مداوم بر خواب، احساس امنیت، هیجانها، روابط، تمرکز، کار یا کیفیت زندگی اثر میگذارند، گفتوگو با یک متخصص میتواند به روشنتر شدن نیازها و گزینههای مناسب کمک کند.
جلسهٔ آشنایی فرصتی است برای طرح پرسشها، توضیح کوتاه نیازها و بررسی اینکه آیا نوع خدمات ارائهشده با شرایط شما تناسب دارد. اگر خدمات دیگری یا سطح متفاوتی از مراقبت مناسبتر باشد، این موضوع نیز میتواند روشن شود.
توجه: خدمات مشاورهٔ آنلاین جایگزین خدمات اورژانسی نیست. در صورت خطر فوری برای خود یا دیگری، با خدمات اورژانسی یا بحران در کشور محل اقامت خود تماس بگیرید.
خیر. آگاه بودن به تروما یک چارچوب گسترده برای ارائهٔ مراقبت امنتر و حساستر است و محدود به افرادی با تشخیص PTSD نیست. در عین حال، این رویکرد به معنای فرضکردن وجود تروما در همهٔ افراد نیز نیست.
نه لزوماً. بازگویی جزئیات تجربهٔ دشوار هدف خودکار هر جلسه نیست. میزان و زمان پرداختن به خاطرات باید با اهداف، آمادگی، احساس امنیت و روش حرفهای مورد استفاده هماهنگ باشد.
رویکرد آگاه به تروما یک چارچوب کلی برای شیوهٔ ارائهٔ مراقبت است. درمان متمرکز بر تروما به مداخلات مشخصی اشاره دارد که مستقیماً برای کار روی نشانهها و پیامدهای مرتبط با تروما طراحی شدهاند. یک متخصص میتواند آگاه به تروما باشد بدون اینکه در هر جلسه از یک پروتکل درمانی متمرکز بر تروما استفاده کند.
برای بسیاری از افراد مشاورهٔ آنلاین میتواند قابل استفاده باشد، اما مناسببودن آن به نیازها، شدت نشانهها، حریم خصوصی، سطح خطر، شرایط فرد و محدودیتهای حرفهای یا قانونی محل اقامت بستگی دارد. این موضوع بهتر است در ارزیابی اولیه بررسی شود.
خیر. گذشته مهم است، اما شرایط فعلی، روابط، بدن، منابع حمایتی، فرهنگ، محیط زندگی و اهداف آینده نیز بخش اصلی تصویر هستند.
توجه به فرهنگ، زبان، مهاجرت و زمینهٔ اجتماعی از بخشهای مهم یک رویکرد آگاه به تروماست. برای فارسیزبانان خارج از کشور، امکان گفتوگو به فارسی و درنظرگرفتن تجربهٔ مهاجرت میتواند به فهم دقیقتر زمینهٔ زندگی کمک کند.
جلسهٔ آشنایی برای طرح پرسشهای اولیه، توضیح مختصر نیازها و بررسی تناسب خدمات طراحی شده است. این جلسه جایگزین ارزیابی کامل روانشناختی نیست، اما میتواند به تصمیمگیری دربارهٔ قدم بعدی کمک کند.
میتوانید یک جلسهٔ آشنایی رایگان رزرو کنید تا دربارهٔ پرسشها و نیازهای خود صحبت کنید و ببینید آیا مشاورهٔ روانشناختی آنلاین با رویکرد آگاه به تروما برای شرایط شما مناسب است.
آنیتا صدیقی، روانشناس بالینی
با رویکرد آگاه به تروما
تسهیلگر و سوپروایزر رسمی
از موسسه پزشکی ذهن و بدن
The Center for Mind-Body Medicine