ممکن است سالها باشد خارج از کشور زندگی میکنید. به زبان کشور محل زندگیتان کار میکنید، درس میخوانید، خرید میکنید، با همکارانتان حرف میزنید و حتی شاید بیشتر روزتان را به زبان انگلیسی، آلمانی، فرانسوی یا زبان دیگری میگذرانید. اما وقتی میخواهید درباره بعضی چیزها حرف بزنید، ناگهان زبان تغییر میکند.
«دلتنگم.»
«خجالت میکشم.»
«احساس عذاب وجدان دارم.»
«نمیتوانم این موضوع را برای خانوادهام توضیح بدهم.»
گاهی یک جمله فارسی چیزی را منتقل میکند که برای بیانش در زبان دیگر باید چند جمله توضیح بدهید. این تجربه تصادفی نیست. برای بسیاری از افراد دوزبانه یا چندزبانه، زبانها فقط نسخههای ترجمهشده یکدیگر نیستند. هر زبان میتواند با دورهای از زندگی، آدمهای خاص، خاطرات، روابط و احساسات متفاوتی پیوند داشته باشد.
به همین دلیل، صحبت کردن درباره سلامت روان به فارسی یا دری برای بعضی مهاجران تجربه متفاوتی از صحبت کردن به زبان دوم است. اما این به آن معنا نیست که مشاوره به زبان مادری همیشه و برای همه بهتر است. بعضی افراد در زبان دوم احساس راحتی بیشتری دارند، برخی برای موضوعات مختلف بین زبانها جابهجا میشوند، و برای بعضی مهاجران زبان غالب عاطفی در طول زمان تغییر کرده است. آنچه اهمیت دارد این است که بتوانید تجربه خود را با زبانی بیان کنید که برای شما دقیق، امن و طبیعی است.
زبان فقط وسیله انتقال اطلاعات نیست
در یک گفتوگوی معمولی ممکن است کافی باشد منظورمان منتقل شود. اما در مشاوره روانشناسی فقط «اطلاعات» ردوبدل نمیکنیم. ممکن است بخواهیم تفاوت میان دلگیری، غم، شرم، ترس، دلشوره، ناامیدی، خشم، احساس گناه یا بیحسی را توضیح دهیم. ممکن است بخواهیم درباره رابطه با مادر، پدر، همسر یا خانواده حرف بزنیم. ممکن است بخواهیم اتفاقی را تعریف کنیم که سالها پیش رخ داده است.
در چنین موقعیتهایی، ظرافت زبان مهم میشود. مثلاً عبارت «دلم گرفته» را میتوان ترجمه کرد، اما معنای آن همیشه دقیقاً با یک واژه در زبان دیگر منتقل نمیشود. این عبارت هم میتواند غم باشد، هم دلتنگی، هم نوعی سنگینی عاطفی که بهراحتی در یک ترجمه لغتبهلغت جا نمیگیرد. در مشاوره روانشناسی، همین تفاوتهای کوچک میتوانند مهم باشند.
زبان مادری ممکن است به خاطرات متفاوتی دسترسی بدهد
یکی از یافتههای جالب پژوهش درباره افراد دوزبانه این است که زبان میتواند بر یادآوری خاطرات شخصی اثر بگذارد. خاطرات فقط مجموعهای از تصاویر ذخیرهشده در مغز نیستند. آنها در یک زمینه شکل گرفتهاند: در یک مکان، در کنار آدمهای خاص، با بوها، صداها، احساسها و زبان مشخص.
برای مثال، فردی که دوران کودکی خود را در ایران به فارسی گذرانده، ممکن است هنگام صحبت به همان زبان راحتتر به خاطرات آن دوره دسترسی پیدا کند. در مقابل، خاطراتی که پس از مهاجرت شکل گرفتهاند ممکن است بیشتر با زبان کشور مقصد پیوند داشته باشند.
این پدیده در پژوهشهای حافظه دوزبانه بارها مشاهده شده است: زبان زمان یادآوری میتواند روی اینکه چه خاطراتی آسانتر به ذهن میآیند تأثیر بگذارد. برای همین ممکن است هنگام صحبت فارسی ناگهان چیزی را به یاد بیاورید که هنگام تعریف همان موضوع به زبان دیگری به ذهنتان نمیآمد.
بعضی احساسات در زبان اول قویتر حس میشوند
پژوهش درباره افراد دوزبانه نشان داده است که برای بسیاری از افرادی که زبان دوم را بعدتر در زندگی آموختهاند، واژههای عاطفی در زبان اول میتوانند واکنش عاطفی خودکارتر یا شدیدتری ایجاد کنند. یک ناسزا، جمله عاشقانه یا عبارت مربوط به خانواده ممکن است در زبان مادری اثر متفاوتی از ترجمه همان جمله داشته باشد.
این تفاوت مطلق نیست. اگر فرد از کودکی دو زبان را آموخته باشد، سالها در محیط زبان دوم زندگی کرده باشد یا زبان دوم به زبان غالب زندگی عاطفی او تبدیل شده باشد، ممکن است این فاصله بسیار کمتر باشد. بنابراین نمیتوان گفت فارسی ذاتاً عاطفیتر از انگلیسی یا آلمانی است.
مسئله رابطه شخص با زبان است. اما برای مهاجری که بخش مهمی از کودکی، خانواده و روابط اولیهاش به فارسی شکل گرفته است، فارسی ممکن است به لایههایی از تجربه وصل باشد که در زبان دوم کمی دورتر احساس میشوند.
زبان دوم گاهی فاصله عاطفی ایجاد میکند
بعضی افراد برعکس تجربه میکنند: درباره موضوعی سخت به زبان دوم راحتتر حرف میزنند. مثلاً ممکن است گفتن: «I was abused.» از بیان همان تجربه به فارسی آسانتر باشد. چرا؟
یکی از توضیحهای مطرحشده در پژوهش این است که زبان دوم، بهویژه اگر بعدتر آموخته شده باشد، گاهی نوعی فاصله عاطفی ایجاد میکند. این فاصله الزاماً بد نیست. گاهی همین فاصله کمک میکند فرد درباره یک تجربه دردناک حرف بزند بدون اینکه فوراً از شدت احساسات overwhelmed شود.
در مواقع دیگر، همین فاصله ممکن است باعث شود فرد تجربهای بسیار دردناک را با زبانی کاملاً منطقی و جدا از احساس توصیف کند. به همین دلیل در کار با افراد چندزبانه، انتخاب زبان خودش میتواند اطلاعات مهمی درباره تجربه فرد بدهد. گاهی حتی جابهجایی میان زبانها طبیعیترین شکل بیان است.
ممکن است برای بعضی چیزها فارسی و برای بعضی چیزها زبان دیگری را انتخاب کنیم
زندگی مهاجران معمولاً به دو بخش کاملاً جدا تقسیم نمیشود. ممکن است زبان دانشگاه شما انگلیسی باشد. زبان محل کارتان آلمانی. زبان رابطه عاطفیتان انگلیسی. زبان خانوادهتان فارسی. و زبان برخی خاطرات کودکیتان دری. در نتیجه طبیعی است که ذهن برای موضوعات مختلف به زبانهای متفاوت دسترسی پیدا کند.
مثلاً ممکن است درباره کار به انگلیسی فکر کنید اما وقتی درباره مادرتان صحبت میکنید ناخودآگاه به فارسی برگردید. یا حتی یک جمله را فارسی شروع کنید و انگلیسی تمام کنید. این جابهجایی نشانه سردرگمی نیست.
برای بسیاری از افراد چندزبانه، بخش طبیعی سازماندهی تجربه است. یک فضای مشاورهای مناسب باید امکان چنین انعطافی را بدهد، نه اینکه فرد را مجبور کند تمام تجربه خود را در یک زبان ثابت نگه دارد.
چرا بیان دقیق احساسات اهمیت دارد؟
در زندگی روزمره ممکن است جمله «حالم خوب نیست» کافی باشد. اما در مشاوره روانشناسی مهم است بفهمیم «خوب نبودن» دقیقاً یعنی چه.
آیا غمگین هستید؟
مضطربید؟
احساس پوچی دارید؟
خشمگین هستید؟
شرم دارید؟
از چیزی میترسید؟
یا احساس میکنید کاملاً از احساسات خود جدا شدهاید؟
هرچه بتوانیم تجربه درونی را دقیقتر بیان کنیم، فهمیدن آن نیز آسانتر میشود. گاهی فرد در زبان دوم واژه لازم را میشناسد، اما تفاوت ظریف میان چند احساس را نمیتواند با همان دقتی که در زبان اول دارد بیان کند. این موضوع بهویژه در شرایطی اهمیت دارد که فرد تحت فشار، مضطرب یا ناراحت است. در چنین حالتهایی پیدا کردن کلمات مناسب در زبان دوم میتواند دشوارتر شود.
زبان و فرهنگ را نمیتوان کاملاً از هم جدا کرد
یکی از دلایلی که صحبت به فارسی در مشاوره ممکن است متفاوت باشد، فقط خود زبان نیست. فرهنگ نیز از طریق زبان وارد اتاق میشود.
مثلاً واژههایی مثل:
آبرو
غیرت
وظیفه
فداکاری
قهر
رودربایستی
دلسوزی
عذاب وجدان
دلخوری
فقط کلمات نیستند. پشت هرکدام مجموعهای از روابط، انتظارات اجتماعی و تجربیات فرهنگی قرار دارد. اگر فردی بگوید:
«نمیتوانم به مادرم نه بگویم.»
درک این جمله فقط به شناخت واژه «نه» مربوط نیست. ممکن است پشت آن سالها رابطه خانوادگی، احساس وظیفه، ساختار قدرت، وابستگی اقتصادی، مراقبت از والدین، جنسیت، مهاجرت یا ترس از طرد شدن وجود داشته باشد. برای همین، زبان مشترک میتواند بخشی از فهم متقابل را سادهتر کند. اما باز هم باید یک مرز مهم را حفظ کرد:
همزبان بودن به معنای فهم خودکار تجربه فرد نیست.
دو فارسیزبان میتوانند از نظر نسل، کشور، طبقه اجتماعی، مذهب، جنسیت، تجربه مهاجرت و ارزشهای خانوادگی کاملاً متفاوت باشند. بنابراین مشاور نباید صرفاً چون فارسی میداند تصور کند که «میداند» مراجع چه تجربهای دارد. حساسیت فرهنگی یعنی سؤال کردن و فهمیدن، نه فرض کردن.
چرا توضیح دادن مداوم خودمان خستهکننده است؟
بسیاری از مهاجران بخش بزرگی از روزشان را در حال ترجمه هستند. نه فقط ترجمه زبان. ترجمه فرهنگ. ترجمه خانواده. ترجمه اینکه چرا فلان اتفاق مهم است. ترجمه اینکه چرا نمیتوانند به والدینشان موضوعی را بگویند. ترجمه اینکه مهاجرت برایشان چه معنایی دارد. ترجمه اینکه چرا خبرهای ایران یا افغانستان میتواند تمام روزشان را خراب کند. گاهی فقط اینکه فرد مقابل با بخشی از این زمینهها آشنا باشد، میتواند مقدار قابل توجهی از انرژی گفتوگو را آزاد کند. بهجای اینکه نصف جلسه صرف توضیح زمینه شود، میتوان زودتر به خود تجربه رسید.
زبان مشترک میتواند سوءتفاهم را کمتر کند
در سلامت روان، سوءتفاهم زبانی مسئله کوچکی نیست. تفاوت میان:
«گاهی دلم میخواهد همه چیز تمام شود»
و
«قصد دارم به خودم آسیب بزنم»
از نظر ارزیابی روانشناختی بسیار مهم است. همین مسئله درباره اضطراب، حملات پنیک، تجربههای تروما، افکار وسواسی یا علائم جسمی نیز وجود دارد. اگر فرد مجبور باشد تمام این تجربهها را در زبانی بیان کند که در آن محدودتر است، احتمال از دست رفتن بخشی از معنای تجربه بیشتر میشود. مرورهای علمی درباره خدمات سلامت روان مهاجران نیز نشان میدهند که موانع زبانی میتوانند بر دسترسی، ارتباط و کیفیت خدمات اثر بگذارند.
وقتی متخصص و مراجعهکننده زبان مشترک دارند، بعضی از این موانع کاهش پیدا میکنند. البته پژوهشها درباره اینکه همزبانی دقیقاً تا چه اندازه باعث نتیجه بهتر درمانی میشود هنوز یکدست نیستند. شواهد درباره بهبود ارتباط و ترجیح بسیاری از مراجعهکنندگان روشنتر از شواهد درباره پیامد نهایی درمان است. این تفاوت مهم است.
صحبت فارسی میتواند بخشی از احساس تعلق باشد
برای بسیاری از مهاجران، زبان مادری فقط ابزار بیان نیست؛ بخشی از احساس تعلق است. شنیدن یک جمله فارسی در کشوری که تمام روز صدای زبان دیگری را شنیدهاید، گاهی تجربه کوچکی از «آشنا بودن» ایجاد میکند. این مسئله در مشاوره نیز میتواند اهمیت داشته باشد.
فضایی که در آن لازم نیست لهجه خود را کنترل کنید، دنبال واژه بگردید یا دائماً نگران درست بودن جمله باشید، ممکن است احساس امنیت بیشتری ایجاد کند. و وقتی فشار مربوط به زبان کمتر شود، توجه بیشتری برای خود گفتوگو باقی میماند.
اما زبان مشترک بهتنهایی کافی نیست
فارسیزبان بودن متخصص بهتنهایی تضمینکننده کیفیت خدمات نیست. برای انتخاب روانشناس یا مشاور باید مسائل دیگری نیز بررسی شوند:
- تحصیلات و صلاحیت حرفهای
- تجربه مرتبط با مسئله شما
- آشنایی با مهاجرت و مسائل فرهنگی
- رعایت محرمانگی و مرزهای حرفهای
- رویکرد علمی
- توانایی ایجاد فضای بدون قضاوت
- احترام به تفاوتهای فردی
- و احساس امنیت و ارتباطی که خود شما در جلسات تجربه میکنید
حتی در یک جامعه زبانی مشترک، افراد ممکن است جهانبینیهای کاملاً متفاوتی داشته باشند. هدف از خدمات فرهنگیحساس این نیست که همه فارسیزبانان را شبیه هم فرض کنیم؛ دقیقاً برعکس، هدف این است که زمینه فرهنگی را ببینیم بدون اینکه فرد را به فرهنگش تقلیل دهیم.
چرا این موضوع برای مهاجران اهمیت بیشتری پیدا میکند؟
مهاجر معمولاً همزمان با چند نوع ترجمه زندگی میکند:
- ترجمه زبان.
- ترجمه فرهنگ.
- ترجمه هویت.
- ترجمه گذشته برای آدمهای جدید.
- و گاهی حتی ترجمه خودش برای خودش.
در چنین شرایطی، داشتن فضایی که در آن بخشی از این ترجمه لازم نباشد میتواند ارزشمند باشد.
صحبت به فارسی ممکن است امکان دهد بعضی چیزها دقیقتر گفته شوند، برخی خاطرات راحتتر در دسترس قرار بگیرند، و بخشی از زمینه فرهنگی بدون توضیح طولانیتر قابل فهم باشد.
اگر بین مشاوره فارسی و زبان کشور محل زندگی مردد هستم چه؟
میتوانید از خودتان چند سؤال بپرسید:
- وقتی ناراحتم، ناخودآگاه به چه زبانی فکر میکنم؟
- درباره کودکی و خانواده به کدام زبان راحتتر حرف میزنم؟
- در کدام زبان احساساتم را دقیقتر نام میبرم؟
- در کدام زبان احساس امنیت بیشتری دارم؟
- آیا زبان دوم کمک میکند فاصله مفیدی از احساسات داشته باشم، یا باعث میشود از آنها جدا شوم؟
- آیا برای بیان تجربههای فرهنگی مجبورم دائماً توضیح اضافه بدهم؟
- آیا هنگام صحبت درباره موضوعات حساس دنبال واژه میگردم؟
پاسخ این سؤالها برای هر فرد متفاوت است. همچنین ممکن است پاسخ شما برای موضوعات مختلف فرق کند.
درخواست جلسه آشنایی رایگان
اگر خارج از ایران یا افغانستان زندگی میکنید و ترجیح میدهید درباره مسائل روانشناختی، تجربه مهاجرت، روابط یا فشارهای زندگی به فارسی یا دری صحبت کنید، میتوانید برای یک جلسه آشنایی رایگان با آنیتا درخواست بدهید.
در این جلسه کوتاه میتوانید درباره شرایط و نیازهای خود صحبت کنید، با شیوه کار آشنا شوید و بررسی کنید آیا ادامه جلسات مشاوره روانشناسی آنلاین برای شما مناسب است یا نه.
پرسشهای رایج
آیا صحبت به زبان مادری در مشاوره روانشناسی بهتر است؟
برای بسیاری از افراد زبان اول میتواند بیان احساسات و خاطرات را آسانتر کند، اما تجربه افراد دوزبانه بسیار متفاوت است. سن یادگیری زبان، میزان تسلط، محیط زندگی و تجربههای شخصی تعیین میکنند کدام زبان برای شما مناسبتر باشد.
چرا بعضی احساسات را به فارسی راحتتر بیان میکنم؟
زبان فارسی ممکن است با خانواده، کودکی، روابط اولیه و خاطرات عاطفی شما پیوند بیشتری داشته باشد. پژوهشهای دوزبانگی نشان میدهند زبان یادآوری میتواند بر دسترسی به خاطرات و شدت تجربه عاطفی اثر بگذارد.
آیا فارسیزبان بودن روانشناس یعنی او حتماً فرهنگ من را میفهمد؟
نه. زبان مشترک میتواند ارتباط را آسانتر کند، اما هیچ دو فارسیزبانی تجربه فرهنگی یکسانی ندارند. کشور محل تولد، نسل، خانواده، جنسیت، مذهب، طبقه اجتماعی و تجربه مهاجرت میتوانند بسیار متفاوت باشند. متخصص مناسب باید بهجای فرض کردن، درباره تجربه شما سؤال کند.
آیا مشاوره روانشناسی آنلاین به فارسی برای افراد خارج از کشور مناسب است؟
برای بسیاری از فارسیزبانان خارج از کشور، مشاوره آنلاین امکان دسترسی به متخصص فارسیزبان را سادهتر میکند. با این حال، مناسب بودن خدمات آنلاین به نیازها، شدت مشکلات، کشور محل اقامت و شرایط فردی بستگی دارد.


